Op 16 december vond het congres van de Pijn Alliantie in Nederland (PA!N) plaats met als thema The PA!N Matrix: pijn en maakbaarheid? Er werden deze dag een aantal lezingen gegeven. Voor elke lezing zagen we een bijpassend filmfragment. Zonder al te diep in te gaan op de medische details van de lezingen schetsen we een beeld van deze dag.
We openen de dag met een fragment uit ‘Inception’. De film gaat over de vraag of ideeën echt in de menselijke geest kunnen worden geïmplanteerd en wat dromen werkelijk onderscheidt van de werkelijkheid. Pijn is een vaag begrip en moeilijk te definiëren in wetenschappelijk onderzoek. Maar pijn heeft wel veel impact op de kwaliteit van leven. Hoe kijken we naar pijn in de medische wereld? Hoe ver is het onderzoek naar pijn? En welke keuzes hebben we in de wereld van pijn? Daar gaan we het deze dag over hebben.
Bekijk de trailer van 'Inception' op YouTube.
Lezing ‘The historical perspective of pain’ door prof. dr. Javier Moscoso
We zien een filmfragment waarin een man last heeft van kiespijn. Hij wordt er chagrijnig en opvliegend van, zoveel last heeft hij ervan. Uiteindelijk trekt hij zelf zijn kies, met eigen gereedschap in zijn badkamer voor de spiegel. Een akelig fragment, dat laat zien wat pijn met je kan doen. Moscoso neemt ons mee in de westerse geschiedenis van pijn. Hij neemt daarbij twee voorbeelden van pijn, namelijk tandpijn en pijn tijdens een bevalling. Hoe werd er in het verleden naar deze pijn gekeken? En nu?
Moscoso laat ons verschillende tekeningen, prenten en schilderijen zien waarin duidelijk wordt hoe er in de geschiedenis over pijn werd gedacht.
Lange tijd werd over bevallingspijn gedacht ‘het is een natuurlijk fenomeen, het hoort erbij’ en het gezegde ‘in pain you will bring forth children’ was lange tijd leidend. Het onderdrukken van pijn bij de geboorte van een kind komt pas rond 1900 langzaam op gang. Terwijl bij tandpijn veel meer voorbeelden zijn van verschillende methoden voor behandeling en uitvindingen waarvan werd beweerd dat tanden pijnloos getrokken konden worden. Bijvoorbeeld een stoommachine die de tand trekt in plaats van de arts. Met de uitvinding
van chloroform (rond 1840) wordt pijnverdoving steeds normaler. Eerst bij tandproblemen en daarna ook bij geboortepijn.
Moscoso sluit af dat we pijn alleen kunnen begrijpen als we ook de culturele en sociale waarden die toen en nu heers(t)en, begrijpen.
Wil je meer lezen over de geschiedenis van pijn? Moscoso heeft hier een boek over geschreven:
‘Pain - A cultural history’ (Engelstalig). Meer over dit boek lees je bij Springer Nature.
Lezing ‘Opioïdverslaving’ door prof. dr. Arnt Schellekens
We zien een filmfragment uit ‘Requim for a dream’, waarin een vrouw moeite doet om af te vallen door haar eetpatronen aan te passen. Het houdt haar zo erg bezig dat het haar hele leven gaat beheersen. Dan geeft een vriendin haar de tip dat een dokter pillen kan voorschrijven waardoor je afvalt zonder problemen. Het indringende fragment eindigt met een beeld waarin we de vrouw terugzien in een kliniek; verslaafd en in verwarde toestand.
Bekijk het fragment uit 'Requim for a dream' op YouTube
Opioïdeverslaving is een probleem in Amerika. Schellekens laat ons aan de hand van recente cijfers zien dat we in Nederland en Europa nog geen verslavingsprobleem hebben, maar dat de cijfers wel omhoog gaan.
r zijn paralellen te vinden tussen een gok-, alcohol-, cocaïne- en een opioïdeverslaving. Bijvoorbeeld het controleverlies: je kunt niet meer stoppen en je hebt meer nodig om het gewenste positieve effect te krijgen. Maar bij chronische pijn worden opioïden voorgeschreven om je minder slecht te voelen (negatieve bekrachtiging). Dit is dus een wezenlijk verschil met een andere verslaving.
Verder laat onderzoek zien dat patiënten met een andere psychiatrische aandoening vaker verslaafd raken aan opiaten. Ook kan erfelijkheid en vroegkinderlijk misbruik meespelen. De voorgeschiedenis van een patiënt is dus belangrijk voor een arts om te weten voordat opiaten worden voorgeschreven. De kans op een opioïdeverslaving lijkt ook minder als er kleine hoeveelheden worden
voorgeschreven.
Meer lezen over de onderzoeken van Schellekens, kan hier.
Lezing ‘Pain relief’ door prof. dr. Liesbeth de Lange
We starten met een fragment uit ‘The Matrix’ waarin de hoofdrolspeler een keus krijgt tussen twee pillen: een rode en een blauwe. Beide keuzes zijn onmogelijk. De Lange stelt dat nieuwe technologieën zorgen voor gepersonaliseerde zorg en betere pijnmedicatie.
Bekijk het fragment uit 'The Matrix' op YouTube.
De Lange neemt ons mee in het proces van de werking van medicijnen in het lichaam. Wat is de rol van de hersenen, wat is de rol van dosering van het medicijn en de rol van cellen (receptoren) voor de opname van medicijnen in het lichaam. Vele factoren spelen een rol bij het bepalen van de werking van het medicijn. Onderzoek laat zien dat bijvoorbeeld de eigenschappen van het medicijn, hoe het wordt toegediend en de reis van de stof door het lichaam per persoon een verschillende uitwerking kunnen hebben. Dit komt omdat elk lichaam anders is (gewicht, lengte, etc.).
Deze factoren, maar ook nog vele andere, worden berekend in wiskundige modellen en algoritmes. Daardoor kan het effect van een medicijn steeds beter worden voorspeld. Dat maakt dat er in de toekomst een meer persoonlijke behandeling op gebied van pijnmedicatie mogelijk is.
Hier lees je meer over de onderzoeken van prof. dr. de Lange.
Lezing ‘Van instrumenten naar orkest: interdisciplinair samenwerken, daar zit muziek in!’ door prof. dr. Judith Rosmalen
We zien een fragment uit de film ‘Whiplash’, waarin een dirigent met heel strakke hand een band dirigeert. De jonge mensen zitten vol spanning en stress te musiceren, wat het eindresultaat niet ten goede komt. Rosmalen zegt over dit filmfragment: “Je kunt nog zo goed je instrument bespelen, maar als je niet goed samenwerkt, klinkt de muziek nergens naar.”
Rosmalen neemt ons mee in de verschillende onderzoeken naar interdisciplinaire samenwerkingsverbanden voor Aanhoudende Lichamelijke Klachten (afgekort ALK). Dit zijn lichamelijke klachten waarvoor niet altijd een medische oorzaak is gevonden. Het kan gaan om pijn, vermoeidheid en cognitieve problemen, maar ook om uitvalsverschijnselen en motorische problemen. Het is
belangrijk deze zorg goed te coördineren en dan bedoelen we niet het doorschuiven naar een andere zorgverlener.
Bekijk het fragment uit 'Whiplash' op YouTube.
Rosmalen heeft vijftien Nederlandse netwerken die samenwerken op het gebied van ALK onderzocht. Ze heeft gekeken naar de opbouw, grootte, samenstelling en wie de coördinator is. Het blijkt dat de er grote verschillen zijn tussen de netwerken. Er zijn samenwerkingsverbanden van twee zorgverleners, maar ook van vijftien.
Ze heeft ook gekeken naar de visie van patiënten en zorgprofessionals op de netwerken. Bijvoorbeeld wie de coördinator is en wie men zou willen dat de coördinator was. Daar kwam uit naar voren dat de zorgprofessional hier vaak anders naar kijkt dan de patiënt. Uit rondetafelgesprekken met verschillende zorgprofessionals kwamen aanbevelingen en strategieën om deze zorg te verbeteren.
Rosmalen sluit af dat de zorg voor ALK beter moet en kan omdat het vaak gaat om verbetering van levenskwaliteit. Vaak zijn zorgprofessionals terughoudend omdat het niet altijd wetenschappelijk bewezen is. “Maar”, zegt Rosmalen, “We zeggen toch
ook niet tegen een kankerpatiënt: je krijgt alleen een behandeling als je later niet meer terugkomt?”
Meer informatie over de onderzoeken van prof. dr. Rosmalen.
Lezing ‘rTMS voor de behandeling van neuropathische pijn’ door dr. Nadine Attal
De lezing begint met een fragment uit de film ‘Inside Out 2’. Dit is een animatiefilm over emoties. We zien de komst van de emoties Anxiety (spanning/stress), Envy (jaloezie), Boredom (verveling) en Embarrassment (schaamte). Allemaal emoties die bij langdurige pijn een rol kunnen spelen.
Bekijk het fragment uit 'Inside Out 2' op YouTube.
Attal laat ons verschillende onderzoeken zien die gedaan zijn naar rTMS: Repetitive transcranial magnetic stimulation. Deze techniek wordt al langer gebruikt in de psychiatrie, maar Attal laat ons zien of dit ook kan helpen bij neuropatische pijn. Bij rTMS worden er korte, intense elektrische schokken toegediend om een effect in de hersencortex te produceren dat invloed zou moeten hebben op pijn.
Er was nog weinig onderzoek gedaan en wat er al was aan onderzoek waren vaak kleine beschrijvende studies. Attal laat zien dat de recente onderzoeken hoop geven dat deze behandeling kan helpen. Wel moet er nog veel vervolgonderzoek worden
gedaan en zijn we nog lang niet bij een rTMS als behandeling van neuropatische pijn.
Voor meer details over deze onderzoeken, kun via deze link een onderzoek van Attal uit 2021 lezen.
Lezing ‘Van liefdevolle tot pijnlijke communicatie tussen het immuunsysteem & zenuwstelsel’ door dr. Niels Eijkelkamp
We zien een fragment uit ‘Grease’ met het nummer ‘You’re the one that I want’ waarin de hoofdrolspelers elkaar afstoten en aantrekken in hun dans.
Bekijk het fragment uit 'Grease' op YouTube. 
Eijkelkamp doet onderzoek naar het samenspel van het immuunsysteem en zenuwstelsel bij chronische pijn. Waarom heeft de een na een ontsteking geen pijn meer en blijft er bij iemand anders wel chronische pijn ontstaan?
Uit onderzoeken, de details laten we hier even voor wat ze zijn, blijkt dat pijn geen passief proces (ontsteking weg = pijn weg), maar een actief proces is waarin immuunsysteem en zenuwstelsel beiden een rol spelen. Het onderzoek laat zien dat bepaalde stoffen in cellen effect hebben op de immuuncellen waardoor je pijn kunt beheersen (aan- en uitzetten). Dit heeft men ontdekt bij ontstekingspijn.
Maar hoe zit dit dan bij langdurige pijn, zoals bijvoorbeeld bij artrose? Ook hier laten de onderzoeken ongeveer dezelfde resultaten zien als bij acute pijn.Dit is een onverwachte rol van het immuunsysteem bij pijn. Het zou, op de zeer lange termijn, kunnen betekenen dat een soort immuuntherapie mogelijk een behandelmethode zou kunnen worden bij chronische pijn.
Meer over de onderzoeken van dr. Eijkelkamp kun je vinden op de website van het UMC Utrecht.
Lezing ‘Dunnevezelneuropathie, van phenotypering naar behandeling’ door prof. dr. Karin Faber
Deze lezing begint met een fragment uit de James Bondfilm ‘The World Is Not Enough’. Hierin zien we de schade van een kogel in het hoofd van de slechterik. Deze man kan niets meer voelen, ruiken en proeven en hij ervaart ook geen pijn. Daardoor kan hij het langer volhouden en is hij een soort robot. “Maar”, zegt Faber, “dit wil je absoluut niet in het echte leven. Het voelen van pijn is een teken van
gevaar voor het lichaam, zodat je jezelf bijvoorbeeld niet verbrandt.”
Bekijk het fragment uit 'The world is not enough' op YouTube
Mensen met dunnevezelneuropathie (DVN) ervaren veel pijn. Dit voelt als brandende pijn. Ze zijn heel gevoelig. Faber vertelt over de onderzoeken die de afgelopen jaren zijn gedaan naar DVN. Eerst werd er onderzoek gedaan naar de diagnose. Klachten zijn verschillend bij patiënten. Het is een combinatie van pijnklachten en andere autonome klachten. Daarna is er onderzoek gedaan naar de oorzaak. Dit bleek een genafwijking te zijn (SCN9A). Op het moment lopen er verschillende onderzoeken naar de behandeling van DVN. Ondanks dat er verschillende interessante bevindingen zijn gedaan, kunnen er nog geen conclusies getrokken worden.
